Ustaw Krosno24.pl jako strona startowa Zaloguj się

| | |

TV
Nowe!

Anonse
(2708)

Foto
(4400)

Firmy
(106)

| | |

Kartki
(112)

Strony
(685)

Czat
(?)

Opinie
(227575)

R   E   K   L   A   M   A

R      E      K      L      A      M      A

Audyt oglądalności portalu w lutym 2008:
• 642 tys. wizyt
• 112 tys. użytkowników »

Mapa portalu: Centrum > Wiadomości

2008-03-29

W dniu 2008-03-29 nie opublikowano żadnej wiadomości, przepraszamy.

Ostatni tydzień:

29 marca 2008 (Sobota)
28 marca 2008 (Piątek)
27 marca 2008 (Czwartek)
26 marca 2008 (Środa)
25 marca 2008 (Wtorek)
24 marca 2008 (Poniedziałek)
23 marca 2008 (Niedziela)

Pełne archiwum:

Pełne, bezpłatne archiwum wszystkich artykułów

Wiadomość

Żydzi krośnieńscy, czyli ocalić od zapomnienia

W Muzeum Podkarpackim w Krośnie oglądać będzie można wkrótce (od 25.03) wystawę fotograficzno-edukacyjną pt. „Ocalić od zapomnienia. Żydzi krośnieńscy i cmentarz żydowski w Krośnie”. Przy tej okazji przybliżamy tematykę krośnieńskiej społeczności żydowskiej.

Krośnieńska synagoga, wejście od ul. Słowackiego. W tym miejscu mieści się dziś jeden z młodzieżowych barów. Zdjęcie wykonane w czerwcu 1946 r. Ze zbiorów Barucha Münza

- Wystawa pokazuje piękno zabytkowego cmentarza, archiwalnych fotografii rodzin żydowskich oraz różnego rodzajów judaików, które należały do podkarpackich Żydów – mówi Grzegorz Bożek ze Stowarzyszenia „Olszówka", inicjator akcji ratowania cmentarza żydowskiego w Krośnie.

Pierwsze oficjalne wzmianki o ludności wyznania mojżeszowego zamieszkującej Krosno pochodzą z 1851 r. Jednak prawdopodobnie pierwsi nieliczni Żydzi pojawili się w mieście już XV w. Świadczy o tym choćby dokument wydany przez króla Zygmunta Augusta. W 1569 roku po uzyskaniu przez Krosno królewskiego przywileju o nietolerowaniu Żydów (de non tolerandis judaeis) zamknięto Żydom dostęp do miasta. W 1700 roku Rada Miasta Krosna wydała uchwałę, w której stwierdzano, że "ograbienie lub zabicie Żyda z Rymanowa nie podlega karze". Od końca XVII do połowy XIX wieku nie osiedlił się na stałe w mieście prawdopodobnie żaden Żyd.

Silny ruch osadniczy przypada na lata dziewięćdziesiąte XIX i pierwsze dziesięciolecia XX wieku. W 1938 r. Żydzi stanowili 18,5% (około 2700 osób) mieszkańców Krosna. Istniała gmina żydowska, której rabinem był Samuel Ozon Führer. W okresie międzywojennym Żydzi posiadali swoją szkołę, czytelnie, bibliotekę, kluby sportowe oraz muzyczne i teatralne kółka zainteresowań. Najwięcej Żydów mieszkało na Rynku oraz na ulicy Franciszkańskiej, Piłsudskiego, Słowackiego i Czajkowskiego. - Mnóstwo kamienic na Rynku należało do Żydów, może nawet większość – opowiada Grzegorz Bożek.

Tu znajdowało się wejście do bożnicy żydowskiej

- Innym miejscem związanym z Żydami w Krośnie jest synagoga – o tym wie najmniej krośnian – wylicza. Synagoga (w języku polskim powszechnie używano nazwy bożnica) usytuowana była na zboczu stromego stoku z wejściem od strony dzisiejszej ulicy Słowackiego. Powstała prawdopodobnie pod koniec XIX wieku. Tam koncentrowało się życie religijne. Synagoga miała wiele funkcji – była miejscem modlitw i nabożeństw, studiowania Tory i Talmudu, salą zebrań i siedzibą kahału, czyli gminy żydowskiej (to forma organizacji tej społeczności). Mieściła różne urzędy gminne: kancelarię, archiwum, pomieszczenia sądów rabinackich, skarbiec, a nawet koszerną stołówkę i schronisko z noclegownią. W synagodze przechowywane były zwoje Tory w specjalnej szafie wbudowanej we wschodnią ścianę synagogi zwróconej ku Świątyni Jerozolimskiej.

Budynek nieistniejącej synagogi sfotografowany od strony rzeki Wisłok. Niektóre źródła podają też, że w tym budynku mieściła się łaźnia kobiet żydowskich (obecnie stoi tam hala sportowa). Zdjęcie z roku ok. 1925. Ze zbiorów Muzeum Podkarpackiego

Po zamknięciu ludności w getcie (obejmowało ul. Franciszkańską, w 12 budynkach przebywało około 600 osób) w 1942 roku okupanci urządzili w krośnieńskiej synagodze magazyny. W jej murach w 1943 r. rozstrzeliwano ostatnich ukrywających się żydowskich mieszkańców miasta. Mimo że synagoga przetrwała okres drugiej wojny światowej, pod koniec lat 40-tych została rozebrana i nie pozostał po niej praktycznie żaden ślad. W ostatnich latach na terenie, gdzie stał budynek, prowadzono kolejno kilkanaście barów i sklepów.

Najtragiczniejszym dla krośnieńskich Żydów stał się okres drugiej wojny światowej. Większość osób wywieziono do obozów koncentracyjnych (głównie do Bełżca) lub rozstrzelano. Przestały istnieć niemal wszystkie zabytki kultury materialnej Żydów w mieście, zniszczono archiwalia gminy żydowskiej. Po wojnie do Krosna powrócili jedynie nieliczni mieszkańcy wyznania mojżeszowego. Wojna odmieniła losy praktycznie każdej rodziny żydowskiej. Tylko dla nielicznych nie zakończyła się utratą życia.

Tu, przy ul. Franciszkańskiej, od lipca do grudnia 1942 r. znajdowało się getto żydowskie

- Jedyne upamiętnione miejsce po Żydach w Krośnie to cmentarz - mówi organizator wystawy. Założony został prawdopodobnie w latach 60-tych XIX wieku. Na cmentarzu zachowało się około 200 macew w różnym stanie. Pochowany tutaj jest m.in. Rabin Samuel Ozon Führer oraz Abraham Dym – radny miasta Krosna z okresu międzywojennego. Na cmentarzu w 1942 roku rozstrzelano 120 Żydów – mogiła dokumentująca to tragiczne wydarzenie jest dzisiaj trudna do odnalezienia. Po wojnie cmentarz niszczał i stopniowo zarastał, stając się miejscem opuszczonym i zaniedbanym.

Od 2002 roku zapomnianym cmentarzem opiekuje się Stowarzyszenie „Olszówka”, które do roku 2005 prowadziło intensywne prace odnowieniowe. W pracach na cmentarzu brali udział przede wszytki młodzi ludzie: studenci i uczniowie krośnieńskich szkól - w sumie około 40 osób.

Krośnieński kirkut. Niektóre cmentarne tablice zawierają piękne symbole oraz wiele napisów w języku hebrajskim. Fot. Grzegorz Bożek

Stowarzyszenie „Olszówka” od ponad sześciu lat popularyzuje wśród krośnian wiedzę na temat Żydów i kultury żydowskiej. - Wynika to z zainteresowania swoim regionem i miastem. Kilka lat temu zbulwersował mnie widok cmentarza. W mieście na poziomie takie miejsce nie powinno być zdewastowane - mówi Grzegorz Bożek. Dlatego Stowarzyszenie postanowiło uratować zabytkowy cmentarz i edukować młodych ludzi.

Prezentowana w Muzeum Podkarpackim wystawa również ma charakter edukacyjny. Skierowana jest w dużej mierze do młodzieży krośnieńskich szkół oraz nauczycieli. Będzie czynna do końca maja.

Ekspozycja składa się z kilku elementów. Pierwszy stanowią archiwalne fotografie krośnieńskich rodzin żydowskich, które mieszkały w mieście jeszcze w czasie drugiej wojny światowej. Kolejnym elementem jest prezentacja nieistniejącej synagogi na pocztówkach oraz fotografiach. Najbardziej współczesną częścią wystawy są fotografie z działań odnowieniowych prowadzonych na cmentarzu żydowskim przez członków stowarzyszenia "Olszówka" w latach 2002-2005 oraz fotografie z zajęć edukacyjnych prowadzonych dla krośnieńskiej młodzieży. Zdjęcia pokazują również obecny stan cmentarza.

Ostatnim elementem są zabytkowe eksponaty pochodzące głównie ze zbiorów Muzeum Podkarpackiego w Krośnie, ale także i od podkarpackich kolekcjonerów. W ekspozycji znajdują się m.in. lampka chanukowa z drugiej połowy XIX w., Tora z przełomu XIX i XX wieku, rulon pergaminowy zawierający Pentateuch Mojżesza oraz świecznik wieloramienny. Na wystawie pokazane są również prace krośnieńskich artystów: rzeźba z gliny autorstwa Andrzeja Lenika przedstawiająca posążek arcykapłana żydowskiego (początek XX w.) oraz obraz Stanisława Bergmana "Żydzi krośnieńscy" z początku XX wieku.

Wystawa przybliża losy dwóch krośnian i ich rodzin. Pierwszy z nich - Alexander (Białywłos) White urodził się w Krośnie w 1923 r., obecnie mieszka w Stanach Zjednoczonych. Cała jego rodzina została zamordowana przez nazistów podczas okupacji. Trafił do fabryki Schindlera w Sudetach w październiku 1944 r. i tam doczekał się uwolnienia. Przed wojną jego rodzice wraz z wujem Józefem Platnerem mieli skład szkła i szlifiernię. Grzegorz Bożek ma z nim kontakt do dzisiaj. - Miło wspomina festyny organizowane w parku, spacery na wałach, kąpiele w Wisłoku, uroczyście organizowane święta żydowskie i święta narodowe z defiladami i muzyką - relacjonuje.

Rodzina Mosesa Breitowicza. Fotografia z lat dwudziestych XX wieku. Ze zbiorów archiwalnych rodziny Herberta Breitowicza. Kliknij na zdjęcie, aby zobaczyć powiększenie

Drugą postacią, której losy przybliża wystawa jest Herbert Breitowicz – wnuk Mosesa Breitowicza, członka cechu rzeźniczo-masarskiego, który przed pierwszą wojną światową prowadził jedną z rzeźni. Jako kilkuletnie dziecko przetrwał szczęśliwie okupację, m.in. dzięki pomocy krośnieńskich rodzin. Cześć jego rodziny zginęła w obozie koncentracyjnym w Bełżcu. Koniec wojny zastał go wraz z matką w Wiedniu. Po wojnie wyjechał do Stanów Zjednoczonych, w których mieszka do dziś. Herbert Breitowicz brał udział w I wojnie w Zatoce Perskiej („Pustynna Burza”). Na cmentarzu żydowskim w Krośnie spoczywa jego babcia Sprinza i dziadek Moses.

Wystawa jest częścią projektu „Wielokulturowość w Karpatach - każdy naród dawał, każdy brał" realizowanego przez Stowarzyszenia „Olszówka". Można ją oglądać do końca maja.

Stowarzyszenie „Olszówka" jest organizacją pozarządową, posiadającą status Organizacji Pożytku Publicznego. Dla jej członków ważne jest poszukiwanie własnych korzeni odkrywanie bogactwa kulturowego i biologicznej różnorodności otaczającego nas świata. Celem działania stowarzyszenia jest ochrona wartości przyrodniczych i kulturowych oraz szeroko rozumiana edukacja.

Stowarzyszenie zachęca do udziału w terenowych lekcjach na cmentarzu żydowskim w Krośnie. Od 2003 roku odbyło się już ich kilkadziesiąt.

Zobacz też w archiwum portalu:
• Dbają o cmentarz żydowski (2003-06-25)
• Film o nieznanych kartach historii Krosna (2004-10-12)
• Odsłonięto nowe macewy (2004-12-09)
• Żydzi nagrodzili Bożka (2005-07-06)

(2008-03-20/02:43:29)
Aneta Kut, fot. Adrian Krzanowski, archiwum

Wydrukuj Wyślij Skomentuj

Wyszukiwarka

Internet

Krosno24.pl

Wiadomości

Kultura

Strony

Opinie

Firmy

Anonse

Powered by |

Powered by |

Wyszukaj w wiadomościach:

Zaawansowane szukanie

Wyszukaj w wydarzeniach kulturalno-rozrywkowych:

Zaawansowane szukanie

Wyszukaj w katalogu lokalnych stron:

Porada: wpisuj pojedyncze słowa, np. zamiast okolice Krosna spróbuj wpisać okolice

Najczęściej szukane słowa

Wyszukaj w opiniach:

Porada: szukane wyrazy odziel przecinkami np: powódź, 2005, straty

Zaawansowane szukanie

Wpisz nazwę szukanej firmy, produktu lub usługi:

Szukana fraza:

Podpowiedź: szukane frazy oddziel przecinkami, np.: VW Golf, benzyna, 1994

REKLAMA

| |

Informacje | | Wiadomości • Archiwum • Prognoza pogody
Kultura | | Wydarzenia kulturalno-rozrywkowe • Archiwum • Terminarze kin: Sokół, KDK
Krosno | | O mieście • Samorząd
Internet | | Społeczność internetowa • Katalog lokalnych stron
Komunikacja internetowa | | Tablica ogłoszeń • Opinie • Czat • Kartki elektroniczne
Informator: | | Finanse • Pizza na telefon • Dania na telefon • Rozkłady: MKS, PKS, PKP, busy • Policja • Książka telefoniczna

Archiwum wydarzeń
specjalnych

| Najmilsza I LO: 2002, 2003, 2005 • Biennale Lnu 2002 • Wybory samorządowe 2002, 2006 • Miss Podkarpacia 2003 • Flash mob • Galicja Blues Festival: 2004, 2005, 2006, 2007 • Biennale Fotografii o Krośnie 2000-2005 • Zabytki poprzemysłowe Podkarpacia • Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy 2005 • Wyprawy rowerowe 2005 • Zlot 4x4 2004-2006 • Plebiscyt na najpopularniejszego sportowca Krosna - 2005-2007 • Górskie Zawody Balonowe 2000-2007 • Kartki z wakacji 2003-2006

Krośnieński Portal Internetowy Krosno24.pl. Istnieje od 2002 r.
Wydawcą portalu jest firma SpeedArt.
Kontakt z redakcją: e-mail - [email-masked], tel. 0-13 493 44 44, Skype - krosno24.pl

Nowości / Zespół / Prywatność / Prawa autorskie / Oglądalność portalu / Patronat medialny / Reklama / Kontakt / Więcej